Về làng quê cách mạng Trung Thôn (xã Quảng Trung, huyện Quảng Trạch, Quảng Bình) nằm ven bờ sông Gianh, chúng tôi không chỉ tận mắt chứng kiến, mà còn tận tai nghe nhiều nhân chứng lịch sử kể lại những "chiến tích" anh hùng trong hai cuộc kháng chiến.

Cụ Nguyễn Thanh - người con đầu của mẹ Đặng Thị Cấp (ảnh nhỏ) đang nói về
truyền thống bất khuất của gia đình.

Ở đó còn có một người mẹ, người bà đã "sản sinh" ra ba vị tướng: Trung tướng Đồng Sỹ Nguyên - Tư lệnh chiến trường Trường Sơn, Thiếu tướng Nguyễn Hữu Anh - Cục trưởng Cục Đối ngoại Bộ Quốc phòng, Trung tướng Nguyễn Hữu Cường - Tư lệnh Quân khu 4 và trên 50  sĩ quan cấp tá (có năm người là đại tá), cấp úy cho Quân đội Nhân dân Việt Nam.

Bà là Đặng Thị Cấp (sinh năm 1882), sinh ra và lớn lên ở một làng quê cách mạng, thôn Kinh Trừng, xã Cảnh Hóa, huyện Quảng Trạch, là cháu ngoại của một thủ lĩnh nghĩa quân Lê Trực nên từ nhỏ đã thấm nhuần cách mạng, khí tiết anh hùng.

Năm 21 tuổi, bà kết bạn đời với ông Nguyễn Hữu Khoán ở làng Trung Thôn (xã Quảng Trung, Quảng Trạch), cũng là cháu nội của một thủ lĩnh nghĩa quân Lê Trực. Nhưng bất hạnh đến với cuộc đời bà, năm 49 tuổi, ông Nguyễn Hữu Khoán mất đột ngột, một mình bà phải nuôi dạy bảy người con (năm trai, hai gái) đang trong tuổi ăn, tuổi học.

Cụ Nguyễn Thanh (97 tuổi), người con đầu của bà nhớ lại: bố tui mất sớm, nhà tám miệng ăn, chỉ dựa vào bốn sào ruộng, một mình mẹ phải bươn chải thức khuya dậy sớm nuôi tằm, dệt vải, mua thóc, giã gạo đi bán chợ trong, chợ ngoài và chăn nuôi lợn để lo cho năm người con trai học hết bậc tiểu học (có bằng certifica).

Tuy vậy, lòng yêu nước không bao giờ thay đổi trong bà. Từ năm 1937- 1945, bà là cơ sở tin cậy của phong trào cách mạng ở địa phương. Ngôi nhà của bà là nơi đùm bọc cho nhiều cán bộ hoạt động cách mạng bí mật, có cả cán bộ của xứ ủy, tỉnh và huyện. Đó cũng là nơi in ấn tài liệu, cất giấu tài liệu mật của Đảng, là nơi hội họp bí mật của chi bộ phủ ủy lâm thời, nơi cất giấu vũ khí chuẩn bị tổng khởi nghĩa.

Tinh thần yêu nước luôn được bà khắc sâu trong tiềm thức của những người con, vì thế, cũng trong khoảng thời gian trên, cả năm người con  của bà đều được kết nạp vào Đảng Cộng sản Đông Dương.

Cách mạng Tháng tám thành công, kháng chiến toàn quốc bùng nổ, bà hăng hái tham gia công tác phụ nữ, công tác hội mẹ chiến sĩ, vận động năm con trai và một con dâu tham gia vệ quốc.

Năm 1950, tuy quê nhà còn bị địch chiếm, nhưng vì muốn trực tiếp phục vụ chiến đấu, bà hồi cư vận động bà con quyên góp thóc gạo, tiếp tế cho du kích đánh giặc. Sau khi miền Bắc được giải phóng, bà được Đảng, Nhà nước tặng thưởng Huân chương kháng chiến và bằng "có công với nước".

Đang hăng say tham gia công tác mặt trận và nhiều hoạt động khác, bất ngờ bà bị Đoàn ủy Cải cách ruộng đất vu oan là phản động, vì có năm người con là Quốc dân đảng(!) Bà bị bắt giam và tra khảo.

Nhưng không vì thế mà bà khuất phục, bà tin tưởng tuyệt đối vào Đảng, vào Bác Hồ. Quả đúng như vậy, sau đó, Đảng đã sửa sai, bà được phục hồi danh dự. Từ năm 1960 đến 1975, bà tiếp tục hoạt động và tham gia vào Ban chấp hành Mặt trận Tổ quốc cấp huyện và cấp tỉnh cho đến khi nghỉ hưu.

Năm 1975, trong lễ mừng đại thắng mùa xuân, giải phóng hoàn toàn đất nước, bà vinh dự được Chính phủ mời ra Hà Nội dự lễ.

Ngày 22/4/1982, ngày sinh nhật lần thứ 100 của bà cũng là ngày bà yên giấc ngàn thu. Ông Nguyễn Hữu Ảnh (82 tuổi, là con út của bà) còn nhớ như in những lời dặn dò cuối cùng của bà: "Sau khi mẹ mất, các con phải nhớ không nên bày vẽ đình đám làm phiền hà đến nhân dân, phải thương yêu đùm bọc lấy nhau như lúc mẹ còn sống và phải hương khói cho ông bà, tổ tiên".

Trong một lần về thăm quê, chúng tôi vinh dự được nghe Trung tướng Đồng Sỹ Nguyên nói về mẹ mình: "Mẹ đã sống cả cuộc đời trọn nghĩa, vẹn tình. Mẹ là người con rất mực hiếu thảo với cha mẹ đẻ cũng như cha mẹ chồng, đặc biệt là tình cảm của mẹ với ông bà ngoại. Cả cuộc đời mẹ trong mối quan hệ với sáu anh em trai của chồng và sáu chị em dâu không hề có chút tai tiếng. Bởi mẹ luôn biết kính trên nhường dưới".

Với những cống hiến của mình trong hai cuộc kháng chiến, bà đã vinh dự được Đảng, Nhà nước tặng thưởng nhiều huân chương, tặng "Bảng vàng danh dự" và "Gia đình có công với nước". Năm 2005, ngôi nhà của bà đã được Đảng, Nhà nước công nhận và dựng bia "Di tích cách mạng".

Nguyễn Xuân Hưng

Trích từ _ Phụ Nữ Online